اما ورای این باورهای عمومی که گاه مبنای مستندی نیز ندارد، آیا می توان عناصر فرهنگ را در چهره این شهر به چشم دید؟
به عنوان نمونه به موارد ذیل اشاره می کنیم:

گویش و آداب و رسوم

گویش بیرجندی یک از گویشهای ایرانی است که به دلیل وضعیت خاص اقلیمی و جغرافیایی منطقه تا چندی پیش از تغییر و تطور و ناخالصی به دور مانده بود، اما در عصر حاضر به مدد امواج نامریی رادیویی، تلویزیونی و فضای مجازی دیگر، اثر چندانی از کاربرد آن گویش اصیل و زیبا در بین ساکنان این شهر به چشم نمی خورد.
بر خلاف بسیاری از شهرهای بزرگتر کشور که در همین فضا توانسته اند این عنصر زنده فرهنگی دیار خویش را حفظ کنند، این شهر توان نگهداری گویش اصیل بیرجندی را نداشته و مسؤولان حوزه های فرهنگی نیز از اساس گویا متوجه اهمیت موضوع به عنوان یک ضرورت مهم نبوده اند.
آداب و رسوم نیز با شدت بیشتری آسیب دیده است و اینک در کمتر خانواده ای شاهد پایبندی به آداب و رسوم دیرینه هستیم.

معماری

هنر و ذوق به کار رفته در بناها و فضاهای شهری نیز بخشی از میراث گذشتگان است که این روزها به اشکال گوناگون در معرض خطر نابودی قرار گرفته است.
اینک مهمترین آثار تاریخی بیرجند یا در معرض نابودی قرار گرفته یا در سایه غفلت و بی توجهی، ناشناخته و بدون استفاده مانده است.
علاوه بر آن، گسترش بی رویه ساخت و سازها بر مبنای الگوهای غربی و بی تناسب با فرهنگ و حتی آب وهوای منطقه زمینه ساز محو ارزشهای فرهنگی معماری منطقه شده است.
فرهنگسراها مراکز چند وجهی فرهنگی است که در آنها توأمان مجموعه ای از فعالیتهای گوناگون هنری و فرهنگی عرضه می شود.
نمایشگاههای کتاب، نقاشی، خوشنویسی، آثار حجمی و مجسمه سازی و... برگزاری برنامه های هنری مثل نمایش و موسیقی به صورت منظم جزو کارکردهای فرهنگسراها به شمار می رود.
یک شهر نمی تواند بدون داشتن فضاهایی چون فرهنگسراها، کتابخانه و دکه های مطبوعاتی عنوان فرهنگی داشته باشد و این از شگفتی های بیرجند است که با داشتن چند کیوسک مطبوعاتی و حتی یک فرهنگسرای فعال، داعیه ای آن چنان بزرگ دارد.
در برخی میادین شهر نمادهای نامرتبط و بدون شناسه فرهنگی بدون مطالعه و کار کارشناسی نصب شده که مزید بر علت شده و تصویری مغایر با آوازه فرهنگی شهر به وجود آورده است.

بی توجهی به مفاخر فرهنگی

بیرجند خاستگاه دانشمندان، شاعران و عالمان بزرگ است، پدران علم و چهره های ماندگار، اما فقط در چند بولوار یا بوستان شهر می توانید نامهای آنان یا تندیسی از این مفاخر بزرگ را بیابید!

بی توجهی به برخی محلات

در شهر بیرجند نه تنهای جای شمال و جنوب عوض شده، بلکه همه چیز برعکس است!
در شمال این شهر برخلاف بیشتر شهرها، وضعیتی متوسط به پایین دارد و جنوب مأوای تحول است. در محله موسی بن جعفر(ع) کوچه هایی نامنظم بر فراز تپه ها ساخته شده که جمعیتی عظیم در آن زندگی می کنند.اما واقعیت چیز دیگری است... در تمام گستره خیابانهای موسی بن جعفر(ع) و کاظمیه، یک درمانگاه، داروخانه، پزشک، تزریقات، مرکز فروش، خطوط منظم تاکسیرانی و خدمات متنوع شهری دیگر به چشم نمی خورد و فضای سبز هم محدود است.ساکنان این منطقه برای دسترسی به چنین مراکزی ناچار به عبور از مسیرهای طولانی و صرف وقت و هزینه زیاد هستند.
پروژه اتصال بولوار موسی بن جعفر(ع) به سه راه مصلا در حالی با حرکت لاک پشتی جریان دارد که هزینه های میلیونی در دیگر نقاط شهر صرف می شود، این در حالی است که از منظر ارزشهای دینی و قانونی، همه شهروندان در استفاده از امکانات عمومی برابر هستند.